Li Tirkiyeyê, di çarçoveya pêvajoya “Aşitî û Civaka Demokratîk” ku bi însiyatîfa Rêber Apo destpê kiriye, yek ji mijarên herî girîng ên nîqaşan mijara perwerdehiya bi zimanê dayikê ye.
Li ser mijarên mafên ziman û mafê perwerdehiya bi zimanê dayikê ya Kurdan li Tirkiyeyê, berdevkê Platforma Ziman a Ewropayê (PZK-E) Lezgîn Botan daxuyaniyeke nivîskî weşand. Botan, bi mînakên welatên pirzimanî, diyar kir ku li Tirkiyeyê jî nêzîkatiyeke wisa gengaz e.
Botan got: “Naskirina Kurdî di perwerdeyê û qada giştî de ne tenê mijareke ziman e; di heman demê de mijareke aşitî, wekhevî û demokrasiyê ye.”
WELATÊN PIRZIMANÎ HEM MAFÊN KOLEKTÎF DIPARÊZIN HEM JÎ YEKITIYA CIVAKÎ XURT DIKIN
Daxuyaniya ku ji aliyê Lezgîn Botan ve hatiye weşandin wiha ye: “Cîhan mozaîkeke ku dewlemendiyên etnîk û çandî bi hev re dijîn. Welatên pirzimanî, vê cihêrengiyê hembêz dikin, hem mafên kesan hem jî yên kolektîf diparêzin û yekitiya netewî û civakî xurt dikin.
Mînak, li Kanadayê Îngilîzî û Fransî wekî zimanên fermî bi hev re têne dayîn, lê evîna Fransî ya Quebecê welat rengîn dike. Li Swîsreyê jî Almanî, Fransî, Îtalî û Romanî senfoniyekê diafirînin; her kanton melodiya xwe dilîze û di riya xwe de bêpirsgirêk diherike.
Binêrin Belçîkayê: Flamanî, Fransî û Almanî hem zimanên fermî ne hem jî di perwerdeyê de wekî zimanê dayikê bi serkeftî têne dayîn. Li Hindistanê Îngilîzî, Hindî û 22 zimanên eyaletan têne bikaranîn. Ji bilî vê, perwerdeya Îngilîzî li herêmên lokal mecbûrî ye, lê perwerdeya bi zimanê dayikê li herêmên lokal tê dayîn.
Yekîtiya Brîtanya û Federasyona Rûsyayê, di vê çarçoveyê de bi taybetî divê bê lêkolînkirin. Li Afrîkaya Başûr 11 zimanên fermî hene; ev yek nîşan dide ku cihêrengî çiqas balkêş e. Li Îsraîlê jî Îbranî li gel Erebî hem zimanê fermî ye hem jî zimanê perwerdeyê ye.
Li van welatan perwerdeya bi zimanê dayikê pireke yekgirtî ye. Li Kanadayê zarok di bernameyên perwerdeyê yên Îngilîzî û Fransî de bi du zimanan mezin dibin; ev yek hem nasnameya wan diparêze hem jî cihê wan di cîhana gerdûnî de peyda dike.
Li Swîsreyê dibistan li gorî zimanên herêmî têne teşegirtin; xwendekar bi zimanê xwe dixwînin û zimanên din jî hembêz dikin. Li Fînlandiyayê Fînî û Swêdî di perwerdeyê de mecbûrî ne, ev jî lihevkirina civakî xurt dike.
Li Mozambîkê perwerdeya duzimanî serkeftina fêrbûnê ji sedî 15 zêde dike; zarok bi zimanê dayikê dixwînin û baweriya wan bi xwe zêde dibe. Li Luksemburgê jî Luksemburgî, Almanî û Fransî ji biçûkatiyê ve di hişê zarokan de yek dibin û adeta şahiyeke zimanî diafirînin.
Pirzimanî ruhê demokrasiyê dide. Naskirina zimanên kêmîneyan û zimanên xwecihî, beşdariya siyasî û demokratîk zindî dike; lêkolînan nîşan didin ku mafên ziman beşdariya hilbijêran ji sedî 10 zêde dike.
Beşdariya wê ya di aşitîya welat de nayê înkarkirin: nakokiyên ziman kêm dike, birînên civakî sax dike û îstîqrarê xurt dike. Polîtîkayên pirzimanî, cihêrengiyên çandî hembêz dikin, siyasetê firehtir dikin, zimanekî yekgirtî û çandeke demokratîk diafirînin.
Di qada giştî de zimanê hevpar, li van welatan hunerekî hevsengiyê ye. Li Kanadayê Îngilîzî di ragihandina federal de pêşeng e; li Swîsreyê belgeyên federal bi çar zimanan têne weşandin. Lê Almanî gelek caran pêş dikeve. Li Hindistanê Îngilîzî di navbera zimanên eyaletan de pirek e; di karûbarên fermî de yekitiyê peyda dike. Ev nêzîkatî, wekhevî û pratîkê dike ye û piştgirî dide lihevkirina civakî.
Ma ev model ji bo Tirkiyeyê, bi taybetî di çarçoveya Kurdî de, dikare bê kirin? Bêguman. Modela Baskê ya li Spanyayê îlhamdar e; perwerdeya bi Baskî bi awayekî entegre li gel Îspanyolî tê pêşkêşkirin.
Li Iraqê Erebî li gel Kurdî wekî zimanê fermî tê qebûlkirin. Li Herêma Kurdistanê ya Federê jî ji bilî Kurdî bi pênc zimanan perwerdeya bi zimanê dayikê tê dayîn.
LI ROJAVA PERWERDE BI ŞEŞ ZIMANÊN CUDA TÊ DAYÎN
Dewleta Tirk jî li gorî Peymana Lozanê mafê perwerdeya bi Ermenî û Rûmî daye.
Ji ber vê yekê, perwerdehiya bi Kurdî li Tirkiyeyê, li gel parastina mafên çandî, yek ji rêyên sereke ye ku aşitîya civakî xurt bike.
Lêkolînan nîşan didin ku perwerdeya duzimanî serkeftina pedagojîk û akademîk a xwendekaran zêde dike, aşitî û baweriya civakî xurt dike. Naskirina Kurdî di perwerdeyê û qada giştî de, demokrasiyê kûr bike; ne cudabûnê, yekbûna civakî teşwîq bike.
Lê ev yek, îradeyeke siyasî ya xurt û lihevkirineke civakî dixwaze.
Tirkiye, bi hembêzkirina pêşerojeke pirzimanî, hem dewlemendiyên xwe diparêze hem jî dikare di qada cîhanê de modelekî pêşverû yê firehtir pêşkêş bike. Cihdayîna Kurdî di perwerde û qada giştî de, ne tenê mijareke ziman e; di heman demê de mijareke aşitî, wekhevî û demokrasiyê ye.
Ev gav, dikare deriyê Tirkiyeke ku cihêrengiyan ne wekî metirsî, wekî xezîneyekê dibîne, bi têgihîştineke demokratîk a pêşverû û zanistî, aşitî û aramiya hundirîn peyda kiriye, veke.”
