Li bajarên Kurdistanê bazirganiya hişbirê, torên fihûşê, çetebûyîn û bûyerên xwekuştinê di salên dawî de zêde bûne û ev yek ji hêla pisporan ve wekî “stratejiyeke siyasî ya bi zanebûn” têne binavkirin. Pispor vê yekê wekî ji dadweriyê heta kolanan, ji taxan heta girtîgehan, di çarçoveya polîtîkayên şerê taybet de ku armanc dikin ku bîr û kevneşopiya berxwedanê ya civaka Kurd bişkînin, dinirxînin.
Meclisa Jinan a Partiya Herêmên Demokratîk (DBP) vê dawiyê li bajarên Kurdistanê bi mijara “Hevdîtina jinan a li dijî şerê taybet” komxebat li dar xist, li ser polîtîkayên şerê taybet ên ku li dijî jinan têne meşandin axivî. Meclisa Jinan a DBP’ê ku bi jinan re li gelek bajaran civiya, bandorên van polîtîkayên ku di bin kontrola dewleta Tirk de pêşve diçin, li ser civakê nîqaş kir.
DENGÊ TÊ Û NÎŞEYÊN KOMXEBATAN
Cîgira Hevseroka DBP’ê Narîn Gezgor encamên komxebatên ku di çarçoveya “Hevdîtina jinan a li dijî şerê taybet” li seranserê Kurdistanê bi hezaran jinan re kirine, parve kir. Gezgor diyar kir ku şerê taybet bi rêbazên wekî fihûş, madeyên hişberê, sîxurî û koçberiya bi zorê kirine navenda xizaniyê.
Gezgor mijarên herî krîtîk ên ku di komxebatan de derketin holê wiha anî ziman: “Mijara herî berbiçav ferzkirina sîxuriyê bû. Jinên ciwan ên li zanîngehan û yên li kar digerin li ser xizaniyê sîxurî li ser wan ferz dikin û şantaja bi deng û dîtbarî wekî. rêbaza herî zêde tê bikaranîn. Dîsa wêrankirina ekolojîk û çandî jî wekî polîtîkayeke şerê taybet tê bikaranîn. Beşdar, polîtîkatên HES, bendavên ewlehiyê û şewatên daristanan wekî wêrankirina jîngehê û di heman demê de wekî polîtîkayên ku herêmê bê mirova bihêlin, ji bîr û ji hilberînê qut bikin dibînin.”
SERXWEBÛNA ABORÎ PIRSGIRÊKA SEREKE YE
Gezgor anî ziman ku jinên wekî Îpek Er û Gulistan Doku di bîra kolektîf a civakê de bûne sembolên şerê taybet û got, “Jin rêya tekane ya li dijî van polîtîkayan têkoşîna rêxistinkirî dibînin. Dîsa, mijara serxwebûna aborî wekî rojeva serek a jinan li ber me ye. Ji bo pêşîgirtina xizniyê pêşniyarên kooperatîfên jinan û karsaziyên kolektîf hatin kirin.”
‘DIVÊ WEŞANÊN HIŞYARKIRINÊ BÊN ÇÊKIRIN’
Gezgor diyar kir ku divê plansaziya ku jinên ciwan li hember têkiliyên “hestyarî” yên sexte û xefikên sîxuriyê yên ku bi rêya medyaya dîjîtal têne kirin, bên kirin û wiha berdewam kir: “Ev platform, xuyabûna tevgera jinan zêde kir û di heman demê de pirsgirêkên ku jin pê re rû bi rû dimînin gihand girseyeke berfireh. Divê weşanên hişyarkirinê bên çêkirin. Komxebatên li ser wekheviya zayendî û polîtîkayên şerê taybet ne tenê ji bo jinan, bi beşdariya tevahiya civakê bên lidarxistin. Girîng e ku komxebat xweser û têkel bên kirin û xîtabî her temenî bikin.”
TUNDIYA BI UNIFORMA Û ZIRXA DADWERIYÊ
Parêzer Gulan Çagin Kalelî jî dema ku tundiya bi uniforma ya li herêmê pênase kir, diyar kir ku divê krîzên heyî wêdetir biçin. Li gorî Kalelî, ev tundûtûjî beşek ji berdewamiya ji Qirkirina Ermeniyan heya Komkujiya Dersîmê, ji tariya salên 90îheya qedexeyên derketina derve yên 2016’an dirêj dibe.
Kalelî anî ziman ku bedena jinê ji hêla pergalê ve wekî qada şer tê dîtin û got: “Yek ji hedefên herî stratejîk ên şerê taybet bedena jinê ye. Serdestiya ku li se bedena jinê hatiye avakirin, ji bo rûmet, aîdiyet û civakîbûna gelekî peyamek e. Aqlê dewleta serdest a mêr têgehên rûmet, xwedîtî û kontrolkirinê bi kar tîne û jinan hedef digire û di rastiyê de hewl dide tevahiya civakê ‘dîsîplîn” bike. Di dema şer de, zayendperestî tenê nayê hilberandin, di heman demê de wekî amûrek siyasî jî kûrtir dibe.”
DI DADWERIYÊ DE REFLEKSA ‘PARASTINA NETEWÎ’ Û BÊ CEZAYÎ
Kalelî rola dadweriyê ya di van polîtîkayan de wekî “aparata bêcezatiyê” pênase kir û bi hûrgiliyên balkêş rave kir ku çawa sûcdarên bi cilên fermî di dadgehan de têne parastin û got: “Xerca parastinê ya hêzên ewlehiyê ji hêla Wezareta Parastina Neteweyî û Wezareta Karên Hundir ve tê dayîn û dewlet bi qanûnan li kêleka sûcdar radiweste. KHK’ên ku piştî 2016’an hatine derxistin, hêzên ewlehiyê diparêze. Bersûcên çawişên pispor an jî polîs bi parastinên nijadperestî û hestyarî yên wekî “girêdana bi welat” û “operasyonên serketî” ji hêla şandeyên dadgehê ve wekî şert û mercên kêmkirina cezayan tên dîtin û ev yek li pêşiya edaletê astengieyeke mezin e.”
Kalelî diyar kir ku jinên mexdûr di pêvajoya darizandinê de ji ber bandora bersûcan cara duyemîn rastî tundûtûjiyê tên û anî ziman ku dadwerî veguheriye platformek ku sûcdaran rewa dike.
BI DANEYAN ŞIKESTINA CIVAKÎ
Ji Navenda Lêkolînên Zeviyê (SAMER) Serhat Temel diyar kir ku rêjeya bikaranîna madeyên hişberê li gorî Tirkiyeyê, li bajarên Kurdistanê çar qat zêdetir e.
Temel bal kişand ser daneyên madeyên hişber, qumar û xwekuştinê yên li bajarên herêmê ku li gorî Tirkiyeyê pir zêde ye. Li gorî Temel ev daneyên 10 salên dawî bi zanebûn veguherandine normê.
Temel anî ziman ku wan ji bo analîzkirina xwekuştin û tiryakê li daneyên TUÎK’ê nihêrîne û pîvanên deformasyona civakî bi van hejmaran danî holê: “Bûyerên xwekuştinê di navbera salên 2000-2023’yan de herî zêde li Sêrt, Şirnex, Colemêrg û Mêrdînê hatine jiyîn. Daneyên herî trajîk dema li gorî temenan tê belavkirin; koma temenê 15-19 salî di navenda xwekuştinan de ye, di heman demê de Amed û Wan di xwekuştina zarokên di bin 15 salî de di rêza yekem de ne.”
‘HÊZÊN EWLEHIYÊ’ ÇAVÊN XWE DIGIRIN
Temel diyar kir ku rêjeya fermî ya bikaranîna madeyên hişberê li Tirkiyeyê ji sedî 3.1 e û got, “Lêkolînên serbixwe yên li qadê nîşan didin ku ev rêje li bajarên Kurdistanê di navbera ji sedî 7 û ji sedî 11.6’an de ye (kêm û zêde 2-4 caran zêdetir e). Li hin navçeyan, rêjeya kesên ku dibêjin li derdora wan bikarhênerên madeyên hişberê hene digihîje ji sedî 48’an. Bê guman bikarhênerên ku van hemûyan bi sedemên cûrbecûr ve girêdidin jî hene. Ciwanên di bin 35 salî de dibêjin ku ew ji ber bêkarî û krîza aborî ketine valahiyek mezin û ev rewş wan xistiye nav çerxa tiryakê. Em dikarin bibêjin ku îdiaya sereke ya li kolanê ev e ku hêzên ewlehiyê ‘çavê xwe ji bazirganiya madeyên hişberê digirin’. Siyasetmedar û saziyên demokratîk ji bo enerjiya ciwanan beralî qadên din bikin divê bi lezgînî refleskê nîşan bidin.”
ANALÎZA WÊRANBÛNA CIVAKÎ
Civaknas Mustafa Altintop jî diyar kir ku divê ev rewşa di civakê de ne wekî “rizbûnê”, lê wekî “wêraniya sîstematîk” were pênasekirin. Altintop anî ziman ku ev rewş encama pêla tepeserkirinê ya ku piştî 15’ê Tîrmehê bi KHK, qeyûman û tasfiyekirina akademiyê dest pê kir û got, “Divê xebatên çetebûna ku di nava ciwanan de derketiye pêş, wekî komên mîna mafyatîk bêne naskirin. Komên mafyatîk ji ciwanan ku ji pêşeroja xwe bi fikarin xeyala ‘jiyanek balkêş’ pêşkêşî wan dike û wan ji civakê vediqetînin. Ciwan ji bo ku neşdarî van çeteyan bibin, ji sûcan re vekirî ne.”
DIVÊ CIVAKÊ KONSOLÎDE BIKIN
Altintop diyar kir ku zexta ku pê re rû bi rû dimînin û xemsariya karesatan (erdhej, pandemî) hêrsa di nav gel de zêde kiriye û wiha berdewam kir: “Em dibînin ku ev hêrs wekî bêtehamuliya li hember derkeve holê. Ez difikirim ku, ji bo çareserkirina vê zirara giştî ya di civakê de, divê em li girîngiya mînakên ku gel kosolîde dike yên mîna serkeftina Amedsporê binêrin. Ji ber ku demên dijwar mirovên bihêz diafirînin. Tevî van hemûyan, divê civak li ser bingeha avaniyên liyakatê israr bike.”
Di beşa dawîn a dosyaya me ku ji 8 beşan pêk tê ku me li ser polîtîkayên şerê taybet a li Kurdistanê amade kiriye, parêzer, civaknas û siyasetmedarên ku nêrînên xwe anîn ziman ji tiryak û bêcezatiya di dadweriyê de bigire heya torên fihûşê û wêrankirina ekolojiya Kurdistanê, wekî “şerê taybet” a pirqatî ku ji navendek yekane tê rêvebirin, kod kirin. Berxwedana herî mezin a li dijî vê sêwirana tarî rêxistina civakî û têkoşîna jinan a ku tax bi tax, kolan bi kolan hatiye avakirin derdikev pêş.
BI DAWÎ BÛ
