Paradigmaya demokratîk, azadîxwaz û azadîxwaz a ku ji hêla Kurdan ve li Rojava hatiye avakirin bi salan e di hedefa dewlet û hêzên mêtinger de ye. Avaniyên mêtinger ên ku îdeolojiya nîjadperest a “yek ziman, yek dewlet û yek netewe” qebûl dikin, di her derfeta ku dibînin de êrîşî hebûn û zimanê Kurdan dikin. Dewleta Tirk a ku di salên 2018-2019’an de Efrîn, Serêkaniyê û Girê Spî dagir kir û rejîma HTŞê ya ku di Kanûna 2024’an de rêveberiya Şamê destser kir hewl dan ku heman polîtîkayên înkarkirinê yên ku rejîma Baasê ku 49 salan li ser zimanê Kurdî dimeşand, berdewam bikin. Her çiqasî serdem û nav ji hev cuda bin jî, noqteya ku dijminatiya hevapr dikin yek e: Kurd û zimanê wan e…
KURDÎ JI HER DERÊ JÊ BIRIN
Dema ku dewleta Tirk û çeteyên SMO’yê di sala 2018’an de bi êrîşên di bin navê “Operasyona Şaxa Zeytûnê” hatin kirin de Efrîn dagir kirin û nasname û hebûna Kurdan hedef girtin. Ji bo ku nasnameya Kurd tune bikin û nifşên nû asîmîle bikin navên gund, bajarok, saziyên fermî, dibistan û kolanên Kurdan ji tabelayan rakirin û li şûna wan navên Tirkî û Erebî danîn. Wan bi dehan navên Kurdî li Mabeta, Cindires, Raco, Şera û navenda bajarê Efrîn jêbirin. Li Efrînê navê Qada Azadiyê kirin Meydana Ataturk û Çerxerêya Kawayê Hesinkar kirin Kolana Zeytîn Dali. Alayên Tirkî li dibistanan hatin daliqandin, mufredata Kurdî hate guhertin û mufredata ku ji hêla dewleta Tirk ve hatî amadekirin ji xwendekaran re hat fêrkirin.
Dewleta Tirk û çeteyên wê di sala 2019’an de êrîşên dagirkirinê yên “Operasyona Kaniya Aştiyê” li ser Serêkaniyê û Girê Spî dest pê kirin, li vir jî heman polîtîkayên li Efrînê hatin meşandin. Tabloyên Kurdî hatin rakirin, nav û çanda Kurdî hatin hedefgirtin. Her wiha zêdetirî 300 hezar Kurd ji van deveran hatin koçberkirin, li şûna wan Tirkmen û Ereb bi cih kirin û bi vî rengî avaniya demografîk guhert. Ev êrîş di heman demê de berdewamiya projeya “Kembera Erebî” ya rejîma Baasê bûn.
LI SER ŞOPA DEWLETA TIRK Û REJÎMA BAASÊ DIÇE
HTŞ a ku di Kanûna 2024’an de rêveberiya Sûriyeyê desteser kir, îro hewl dide ku li pey şopa rejîma Baasê û dewleta Tirk biçe û hewl dide destkeftiyên Kurdan ên 14 salan tune bike û zimanê Kurdî qedexe bike. Di vê çarçoveyê de, hewl dide ku Kurdî di dibistanan de bikin “dersa bijartî” û piştre jî bi temamî ji pergalê derxînin. Lê ev rewş bi temamî berovajî peymana ku di navbera Hêzên Sûriya Demokratîk (QSD) û HTŞ’ê ya ku di 29ê Çileyê de hat îmzekirin e. HTŞ bi eşkereyî benda girêdayî hemû aliyan a peymanê; Misogerkirina wekhevî û pejirandina fermî ya hemî dîplomeyên seretayî, navîn, amadeyî û zanîngehê û sertîfîkayên dibistanên pîşeyî ku ji hêla Rêveberiya Xweser a Bakur û Rojhilatê Sûriyeyê ve hatine dayîn. Çareserkirina pêvajoya perwerdehiyê ya civaka Kurd bi hevkariya Wezareta Perwerdehiyê û berçavgirtina taybetmendiyên perwerdehiyê” tune dihesibîne û li dijî HTŞ’ê bertekek mezin heye.
FERZKIRINA DERSÊN HILBIJARTÎ
Di çarçoveya peymanê de Daîreya Perwerdehiyê ya Rêveberiya Xweser bi fermî Adnan Mihemmed El Berî wekî Rêveberê Perwerdehiya Hesekê tayîn kir. Armanc ew bû ku mamoste û xwendekar di nav pergala Sûriyeyê de bi fermî werin naskirin, dîplomeyên wan derbasdar bin û perwerde di nav pergala dewletê de fermî bibe. Lê HTŞ tam di vê nuqteyê dikeve dewrê, plan dike ku perwerdehiya zimanê Kurdî ji holê rake û li şûna wê qursên zimanê Kurdî bide. Serokê HTŞ’ê Colanî (Ehmed Şara) bi derxistina Biryarnameya Hejmar 13 hewl dide modela ji 2 heta 3 saetan “dersên bijarte” yên heftane ji bo zimanê Kurdî têxe meriyetê. Rêveberiya Xweser berevajî vê yekê diyar dike ku ew vê ferzkirinê qebûl nakin û zimanê Kurdî ji bo wan xeta sor e. Ji meha Nîsanê ve bi daxwaza naskirina fermî ya mafê perwerde û hînkirina bi zimanê Kurdî li hemû bajaran çalakî tên lidarxistin. Xwendekar, mamoste û malbatên wan peyam didin ku ew ê pergala ku Şam ferz dike qebûl nekin.
‘ME BIRYARNAMEYA HEJMAR 13 QEBÛL NEKIR’
Fermandarê Giştî yê QSD’ê Mazlûm Ebdî di 13’ê Gulanê de daxuyaniyek taybet dabû ANHA’yê û derbarê van nîqaşan de nirxandin kir. Ebdî diyar kir ku ew dixwazin zimanê perwerdehiyê bi tevahî Kurdî be û wiha got: “Di Peymana 29’ê Çileyê de, me Biryarnameya Hejmar 13 a Serokkomariyê qebûl nekir û me nexwest ku ew tenê di wê çarçoveyê de were pejirandin; me wê nexist peymanê. Ev biyarname bi tena serê xwe pêdiviyên zimanê Kurdî pêk nayne. Ji ber vê yekê, ji bo Kurdî bibe zimanê perwerdehiyê me di peymanê de nivîsand ku divê bi Wezareta Perwerdehiyê re danûstandin werin kirin. Li ser vê mijarê bi wezaretê re nîqaş hatin kirin û em gihîştin encamekê, ev li gorî daxwazên gelê Kurd e û zimanê Kurdî hat qebûlkirin. Lê hîn ji hêla Serokkomariyê ve nehatiye îmzekirin, em li benda wê ne, ji ber vê yekê ev pirsgirêk hîn jî fermî nebûye. Me ev mijar di hevdîtinên bi Şamê re gelek caran anî rojevê, me di asteke bilind de anî ziman. Ew bi awayekî sîstematîk red nakin, lê hîn jî sekiniye. Ev hîn jî pirsgirêk e û nehatiye çareserkirin. Ji bo Kurdî bibe zimanê perwerdeyê ev ji bo me mijara herî bingehîn e. Divê ev were çareserkirin. Ji bo vê yekê têkoşîn bê dayîn û hevdîtinên me wê berdewam bikin. Pirsgirêkên di mijarên din de hatin çareserkirin. Divê dîplomeyên zarokên me werin qebûlkirin. Ev pirsgirêk dirêj bû, lêbelê pêşveçûn heye.”
KONETIYA BERIYA PEYMANÊ!
Eşkere ye ku rejîma HTŞ’ê ya li Şamê pêvajoyê giran dimeşîne û dixwaze bi biryarnameyan êrîşî zimanê Kurdî bike. Berî peymana bi QSD’ê û Colanî, bi biryarnameya ku di 16’ê Çileyê de derxist re hewl da ku pêşiya mîsogerkirina zimanê Kurdî bigire. Di biryarnameyê de digot, “Kurd beşek bingehîn û girîng a gelê Sûriyeyê ne. Li herêmên ku nifûsa Kurdan zêdeye, destûr tê dayîn ku zimanê Kurdî di dibistanên dewletê û yên taybet de wekî dersek bijarte yan jî xebateke çandî-hîndekarî bê dayîn.” Lê ji bo mîsogerkirina Kurdî ti nîşanek tune ye.
BIRYARNAME DEMKÎ YE, DAXWAZAN BI CIH NAYNE
Parêzer Xalid Omer li ser pirsa me gelo zimanê Kurdî çawa divê bi destûrî were mîsogekirin, wiha bersiv da: “Lê berî her tiştî, divê were destnîşankirin ku ev biryarname demkî ye. Ev biryarname daxwazên gelê Kurd bi cih nayne”. Xalid Omer bal kişand ser van xalan: “Di destûra rejîma Baasê de tenê zimanek fermî hebû û ew jî Erebî bû û hemû gelên li Sûriyeyê wekî ‘Ereb’ dihatin pênasekirin. Niha, li gorî Peymana 29’ê Çileyê ‘Pêvajoya perwerdehiya Kurdan wê bi Wezareta Perwerdehiyê re were çareserkirin û taybetmendiyên wan ên perwerdehiyê wê li ber çavan werin girtin.’ Lê Şera berî vê peymanê di 16’ê Çileyê de biryarnameyek derxist. Tê de nayê gotin ku wê perwerdehî bi Kurdî be yan jî zimanê Kurdî wê li herêmên Kurdan bibe zimanê fermî. Tenê dibêje ‘destûrê dide’. Ev pênaseyeke bi pirsgirêk e. Divê Kurd ji bo ku Kurdî di destûrê de were mîsogerkirin, li Rojava bibe zimanê fermî û perwerde bi Kurdî be têbikoşin. Divê Kurdî ne zimanê bijarte, bibe zimanê perwerdeyê. Mînakî, niha li Iraqê, Erebî û zaravayê Soranî yê Kurdî wekî zimanên fermî têne naskirin. Daxwaza me ji bo Rojava jî di vê alî de ye.”
Gelê Rojava daxwaz dike ku zimanê Kurdî ku bi bedelên mezin bi dest xistine, 14 salan parastine, hewl dane belav bikin û ji xweliyê vejîndine ne, bi biryarnameyên demkî bi destûrî were mîsogerkirin. Perwerdehiya Kurdî, hilberîna çandî, hunerî û dîrokî mafên herî xwezayî yên Kurdan e û divê bi hemû mîsogeriyan were parastin.
