Zêdetirî sê dehsal derbas bûne ji hilweşîna Yekîtiya Sovyetê. Lêbelê, hevoka “qada piştî Sovyetê” hîn jî di gotûbêjên pispor û siyasî de bi awayekî çalak tê bikar anîn, tevî hewldanên ku wê bi pênaseyeke din biguherînin, çi “dewletên nû yên serbixwe” be an jî “Ewrasya” be.
Di nihêrîna pêşîn de, têgeha “qada piştî-Sovyetê” bi awayekî zexm bi rewşek veguhêz ve girêdayî ye. Ew rastiyek diyarkirî digire ku piştî hilweşîna dewletek yekane derketiye holê. Lê di vê demê de, ev rastî bi girîngî guherîye. Ji ber, têgeha “qada piştî-Brîtanî” ne ji bo Hindistan, Pakistan, Bangladeş, an Nîjeryayê, ne jî “piştî-Fransî” ji bo Îndoçîna an Cezayîrê nehat bikar anîn.
Panzdeh dewletên serbixwe li ser nexşeya cîhanê cîhê xwe girtin û xwe dan xuya kirin. Her yek ji wan karîbû di rêya tevlihev a avakirina neteweyê û meşrûiyeta navneteweyî de bimeşe. Di serdema borî de, qada ku heta sala 1991’an Yekîtiya Sovyetê bû, bi giranî perçe perçe bûye. Hin komarên Sovyetê yên berê bûne endamên NATO û YE, yên din jî hewl didin ku alternatîfek ji projeya Euro-Atlantîk re bi şiklê entegrasyona Avrasyayê pêşkêş bikin.
Hilweşîna Yekîtiya Sovyetê bi hişkî li sînorên ku di serdema Sovyetê de hatibûn danîn nesekinî. Gelek welatên nû yên yekbûyî (di nav de Rûsya jî) bi pirsgirêkên cudaxwaziyê re rû bi rû man û pevçûnên etno-siyasî jiyan kirin, ku di encamê de hebûnên defacto yên bi nasnameyek navneteweyî ya sînorkirî an bê nasname derketin holê. Lêbelê, di rewşa Rûsyayê de, ezmûnek tevlihev û nakok a entegrekirina komareke nehatî naskirin hebû ku şeş salan li derveyî desthilata hikûmeta navendî bû.
Çi dibe bila bibe, heta niha şert û mercên destpêkê yên ji bo hilweşandina dewleta yekgirtî, ku di Peymanên Belovezh û Danezana Alma-Ata ya 1991’an de hatine destnîşankirin, li gorî rastiyê ne bes in. Prensîba neguherîna sînorên navbera komaran ji carekê zêdetir hatiye binpêkirin. Ji bo naskirina serxwebûna ne tenê dewletên Sovyetê yên berê, lê di heman demê de yekîneyên xweser (Abxazya û Osetyaya Başûr), û her weha guhertina dadweriya axa welatekî bo berjewendiya welatekî din (Kirim) jî, wekhev hatine afirandin.
Pêkhateyên dewletên nû bi hev re û berî her tiştî bi navenda kombûna hêza leşkerî, aborî û siyasî ya berê re, ku niha ji hêla Federasyona Rûsyayê ve wekî cîgirê qanûnî yê Yekîtiya Sovyetê tê temsîlkirin, têkiliyên ne aram (û carinan jî bi eşkere dijminane) hene. Çar ji panzdeh komarên berê yên Yekîtiya Sovyetê bi hev re têkiliyên dîplomatîk nînin (Ermenistan û Azerbaycan, Rûsya û Gurcistan). Nakokiyên sînor ên çaresernekirî têkiliyên di navbera hema hema hemî dewletên Asyaya Navîn de jehrî dikin. Û her çend Rûsya û Ukraynayê bi fermî têkiliyên dîplomatîk parastine jî, têkiliyên wan niha gihîştine xala xwe ya herî nizm ji Qanûna 1991’an vir ve.
Di çaryeka sedsalê de piştî hilweşîna dewleta yekgirtî, komarên berê yên Sovyetê di pêkanîna projeyên entegrasyonê yên bi bandor de têk çûne. Hevbendiya Dewletên Serbixwe hîn jî “amûrek ji bo veqetandina şaristanî” ye. Ew di çareserkirina nakokiyan de wekî moderator an çavkaniyek ji bo entegrasyona aborî de nikaribû tevbigere. Di nav Rêxistina Peymana Ewlekariya Kolektîf de, di navbera welatên endam de di derbarê çareseriya Karabaxê de nakokî berdewam dikin. Yekîtiya Aborî ya Avrasyayê îro bêtir dişibihe hewldanek ji bo entegrasyona hin komarên berê yên Sovyetê (Ermenistan, Belarûs, Kazakistan, Kirgizistan û Rûsya).
Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê her ku diçe zêdetir tevlî aborî û siyaseta cîhanî dibin. Lîstikvanên navneteweyî yên girîng ên wekî Dewletên Yekbûyî, Yekîtiya Ewropî (û welatên Ewropî yên takekesî), Çîn, Japonya, Tirkiye, Îran, strukturên entegrasyonê (NATO) û şîrketên transneteweyî berjewendiyên xwe li Yekîtiya Sovyetê ya berê nîşan dane. Lêbelê, hebûna wan ne tenê bi xwestekên van lîstikvanan bi xwe ve girêdayî ye. Ji ber sedemek din, elîtên neteweyî yên nû yên ku di du dehsalên borî de welatên xwe rêberî kirine jî, sûdê xwe di beşdariya hêzên derveyî de dibînin. Di encamê de, axa dewleta yekgirtî ya berê bûye qadeke pêşbaziyê.
Rabirdûya dîrokî ya hevpar ku gelên Yekîtiya Sovyetê bi hev ve girêdide, êdî ne faktorek yekgirtî ye. Berevajî vê, wekî ku bûyerên li Ukrayna, Moldova û Qafqasyayê nîşan dane, ew dibe mijara nîqaşên germ û “şerên bîranînê”, ku her gav bi tenê di warên akademîk û rojnamegeriyê de sînordar nînin.
Ev pirsek maqûl derdixe holê: heta kengî dê guncaw be ku mirov li ser dewletên bi nasnameyên cuda, modelên avakirina dewleta neteweyî, berjewendiyên siyaseta derve û nirxên cuda wekî yekparebûnek yekgirtî, ku bi sînorên “qada piştî Sovyetê” û civaka avakirî ya li ser bingeha vê pênaseyê ve girêdayî ye, biaxive? Di rewşekê de ku ti pêşşertên ji bo ji nû ve afirandina dewletek yekgirtî tune ne, bêyî ku behsa wê rastiyê bikin ku yekparebûnek wusa ya hîpotetîk nikare li ser bingehên aborî, siyasî û îdeolojîk ên Sovyetê were avakirin.
