Dîrok ji paralelan hez nake, ku her dem xapandine, lê rêzê ji guhertinan re digire.
Di sala 2025’an de, ew ê 40 sal bi ser bûyera ku bandor li tevahiya cîhanê kir bibe. Plenuma Adar (1985) ya Mîxaîl Gorbaçov ji bo postê Sekreterê Giştî yê Komîteya Navendî pejirand. Têgînên “perestroika” û “ramana nû” paşê derketin holê, lê destpêka guherînan dikare ji wê gavê ve were hesibandin. Serdema ku di sala 1985’an de dest pê kir îro li ser asta cîhanê bi dawî dibe.
Niha cîhana ku Rûsya dixwest bibe beşek ji wê, ketiye serdemek guhertinên qonaxên girîng. Diyardeya Trump/Musk bandorê li sazûmana Ewropî û nemaze ya Alman dike, mîna Perestroyka Sovyetê ya li ser Almanya ya sosyalîst û serokatiya wê. Ew adetî bûn ku guh bidin birayê xwe yê mezin bê pirs û guman, lê wî dest bi kirêt û gotineke xeternak kir, îstîqrara hevalbendan ji hundur xera kir. Kovara propagandayê ya Sovyetê Sputnik, ku bi ramanên perestroyka tije bû, li Almanya hate qedexe kirin, ku ji şerê li dijî televîzyona Almaniya rojava zêdetir xîret nîşan da. Naha Yekîtiya Ewropî bi lez û bez difikire ka çawa destdirêjiyê li Elon Musk dike, ku di rola hakemê çarenûsê û siyasetmedarek mezin de ew qas rehet bûye ku ew tevahiya gerstêrkê mîrateya xwe dihesibîne.
Ewropa sûdmendê sereke yê “ramana siyasî ya nû” ya Gorbaçov û alîgirê (û bi rastî jî pêkvejiyana) ramana “dawiya dîrokê” bû. Daxwaza Ewropiyan ku baweriya xwe bi vegerandina wê bawer bikin tê fêm kirin: pir tirsên dîrokî li aliyê din man. Niha Ewropa xeterî dike ku bibe windakarê sereke.
Û mesele ne windakirina kapasîteya stratejîk e, lê bi wê re jî windakirina bingehên aborî ye. Pirsa herî tirsnak ji bo Cîhana Kevin vedigere – li ser sînoran. Pêşniyara Trump a ji bo Kanadayê ya tevlîbûna Amerîkayê piştî daxuyaniyên wî yên der barê Kanala Panama û Gronlandê da êdî wek henekekê xuya nake. Sînorên Sûriyê êdî abstrakasyon in. “Li ber çavê xwe girtina rastiyan” ku berdewam diguherin, leîtmotîfa daxuyaniyên Rûsyayê yên derbarê danûstandinên muhtemel e. Rêzên veqetandinê êdî ne dogmaya peyvan e ku gav bi gav vediguherin kirinan.
“Aştiya bi hêz” ya Donald Trump ne ku wateya hemî şeran be. Berevajî vê, hem serokê hilbijartî û hem jî hevalên wî yên nûjen ên nû dixwazin bi rengekî din bigihîjin armancên xwe – bi zexta aborî û serweriya teknolojîk. Lê dîsa jî bi zorê. Maqûl e ku mirov bipirse: Ma qet carî hêz hate paşguh kirin? Ma nîzama cîhanê ya lîberal serweriya tam a DY nedigot? Erê, lê piştî ku dijber ji rîngê derket mîna ku bi serê xwe xuya bû. Dûv re, ew li ser yekdestkirina yekdestdariyê bû bi danasîna qaîdeyên ji bo her kesî (“fermana li ser bingeha qaîdeyan” ). Welê, rêgez têne sepandin heya ku kesek xuya bike ku naxwaze wan bişopîne û di heman demê de têra xwe hêzdar e ku guheztinek dijwar be. Ev kesek Rûsya bû, ji îdealên “ramana nû” û jêhatîbûna ku berjewendîyên xwe bi lîstina “li gorî qaîdeyan” bêhêvî bû. Lêbelê, alozkerê ku pergala rêgezan betal kir ne Kremlin, lê Qesra Spî ye. Ji ber ku ew jî ji wê bêhêvî bûn.
Trump ne tenê bûye berdevkê xwestekek mezin a guhertinê, ew ji bo tevahiya cîhanê deng dide. Di vê wateyê de, navendîparêziya Amerîkî ji holê ranebûye. Û Amerîka hewil dide ku bibe sûdmend ji her rewşek paşerojê, tevî ku ev tê wateya qurbankirina hevalbendan.
Qonaxa nû soza tiştekî xweş nade. Lê, wek ku wan di Yekîtiya Sovyetê de beriya Perestrojîkê jî got, kê soz da ku ew ê hêsan be?
