Civîna bilind ya Rêxistina Hevkarîya Şanghayê (SCO) dê ji 31’ê Tebaxê heta 1’ê Îlona 2025’an li Tianjinê were lidarxistin. Sala serokatiya Çînê (2024–2025) bi bûyeran tijî bû (zêdetirî 100 çalakî di warên cûda yên têkiliyê de hatin lidarxistin) ku dikare bandorê li pêşveçûna rêxistinê bike. Yek ji bûyerên sereke berfirehkirina SCO’yê bû – tevlîbûna Komara Belarûsya ketina nav sînorên nû yên jeopolîtîk nîşan da. Laos her wiha statuya hevkarê diyalogê yê SCO’yê wergirt û tê payîn ku şandeyên ji 30 welat û rêxistinên navneteweyî beşdarî civînê bibin. Hêjayî gotinê ye ku beşdariya Belarûsya di dîroka komeleyê de berî damezrandina “Pêncên Şanghayê” jî dest pê kir – di Cotmeha 1992’an de, komeke xebatê ya bi formata “4+1” (Rûsya, Kazakistan, Kirgizistan, Tacîkistan û Çîn) li Minskê ji bo çareserkirina pirsgirêkên ewlehiyê hate afirandin. Ev xebat bû yek ji prototîpên rêxistinî yên komeleya navdewletî ya pêşerojê.
Di 16’ê Tîrmeha 2025’an de, Serokwezîr Nîkol Paşînyan di civîneke çapemeniyê de li Erîvanê niyeta Ermenistanê ya tevlîbûna Rêxistina Hevkariya Şanghayê (SCO) ragihand û tekez kir ku ev înîsiyatîf di çarçoveya têgeha siyaseta derve ya hevseng a welêt de cih digire. Li gorî Paşînyan, endametiya di SCO’ê de dê rê bide Erîvanê ku têkiliyên siyaseta derve cûrbecûr bike, hevkariya ewlehiyê xurt bike û asoyên aborî berfireh bike. Ev daxuyanî li hember lêgerîna zêde ya Ermenistanê ji bo vektorên nû yên hevkariya navneteweyî piştî xirabûna têkiliyên bi hevalbendên kevneşopî re, bi taybetî jî bi Rûsyayê re, hat dayîn.
Serlêdana Erîvanê ji bo tevlîbûna Rêxistina Hevkariya Şanghayê (SCO) perspektîfên nû ji bo cihêrengiya aborî û xurtkirina têkiliyên aborî yên derve vedike. Di demeke dirêj de, endametiya SCO dikare ji bo Erîvanê derfetên nû veke da ku têkiliyên parastin û stratejîk xurt bike, di nav de bi beşdarbûna di dîzaynên herêmî de ji bo têkoşîna li dijî terorîzmê, sûcên sînor-derbasbûyî û misogerkirina îstîqrarê li Asyaya Navîn û Qefqasyaya Başûr.
Her weha piştî şerê Karabaxê yê 2020’an û tasfiyekirina Komara Karabaxê ya Nagorno ya nehatî naskirin di îlona 2023’an de, rayedarên Ermenistanê bi pêwîstiya ji nû ve nirxandina pergala ewlehiyê re rû bi rû man. Wekî din, tevlêbûna Rûsyayê di pevçûna li Ukraynayê de, û her weha bêîstîqrariya berdewam a li dora Îranê, bûne faktorên din ku bandor li guhertina siyaseta derve û pêşîniyên parastinê ya Erîvanê kirine. Rayedarên Ermenistanê bawer dikin ku Rêxistina Peymana Ewlekariya Kolektîf (CSTO) di parastina bi bandor a berjewendiyên Ermenistanê de têk çûye, ku ev wekî argumanek ji bo dîtina stûnên ewlehiyê yên nû tê bikar anîn. Wekî din, Paşînyan, di yek ji axaftinên xwe de li parlementoya Ermenistanê, diyar kir ku xwe bi tenê bi Rûsyayê ve girêdaye xeletiyek stratejîk bû, ji ber vê yekê, cûrbecûrkirina têkiliyên leşkerî-siyasî yek ji warên pêşîn di siyaseta derve ya Ermenistanê de ye.
Ji welatên endam ên SCO’yê heta niha tu bertekek fermî li ser serlêdana Ermenistanê nehatiye dayîn. Endambûn potansiyel e ku derfetên girîng ên aborî û leşkerî-siyasî ji bo welêt vedike, dihêle ku ew têkiliyên xwe bi lîstikvanên sereke yên di qada Avrasyayê de xurt bike û arasteyên siyaseta xwe ya derve cûrbecûr bike. Lêbelê, ev gav tijî dijwarîyên cidî ye jî. Cewhera nakok a siyaseta derve ya Erîvanê, xwesteka hevdem a entegrebûna bi avahiyên Rojavayî re û kûrkirina hevkariyê bi rêxistinek ku wekî yek ji stûnên sereke yên pergala cîhanê ya nû ya derketî holê tê bi cih kirin, xetereyên windakirina misogeriya stratejîk diafirîne û avakirina hevpeymaniyên aram tevlihev dike.
Di çarçoveya zêdebûna aloziyên herêmî û aloziya hevrêziya navxweyî di nav Rêxistina Hevkariya Şanghayê bi xwe de, serkeftina înîsiyatîfa Ermenistanê dê bi giranî bi amadebûna welêt ve girêdayî be ku xwe biguncîne nirx û prensîbên rêxistinê û her weha derfet dide serokatiya wê ya avakirina siyasetek derve ya domdar û pragmatîk ku nakokiyên hevbeş di navbera aliyên wê yên sereke de ji holê radike.
