Parlamentera Ewropayê di 12’ê Hezîrana 2026’an de ragihand ku Pakta Penaber û Koçê ya Yekîtiya Ewropayê xistiye meriyetê ku ji Nîsana 2024’an û vir ve li ser dixebite. Di daxuyaniyê de hate îdîakirin ku pakta kete meriyetê wê têkildarî derbasbûna penaberan ewlekariya welatan pêk bîne.
Parlamentera Stenbolê ya DEM Partiyê Ozgul Sakî li ser Pakta Koç û Penaberiyê ya Parlamenta Ewropayê ji ANF’ê re axivî.
Sakî bi bîr xist ku ev pakt demeke dirêj bû dihate plakirin û modela ‘Keleh Ewropa’ bi vê paktê re temam bûye. Sakî got, “Parlamenta Ewropayê piştî muzakereyên dirêj ên ji 10’ê Nîsana 2024’an û vir ve û li gel fikarên Komîteya Rizgarkirinê ya Navneteweyî û saziyên civakî yên sivîl ên li ser peymana dawî, Pakta Koç û Penaberiyê ya Yekîtiya Ewropayê qebûl kir. Peyman piştî erêkirina welatên endam hemûyan 12’ê Hezîrana 2026’an kete meriyetê.
Pakt ‘Çareseriya Ewropayê’ ji pirsgirêka koçberiyê re tîne û paketeke tevlîhev a ji deh dosyayên qanûnî pêşkêş dike ku diwaze sîstema koç û penaberiyê ya Yekîtiya Ewropayê reforme bike. Armanca vê paktê ew bû ku ‘sînorên Ewropayê hîn ewle bike’, ‘prosedurên penaberiyê yên berhemdar û vegerê hîn bi lez bike’, ‘li sînorên derve piştevaniya navbera dewletên endam hîn zêde bike’.
Dîwarên leşkerî û tekonolojîk ên demeke dirêj e li dora ‘Ewropaya Dendik’ têne avakirin; modela ‘Keleh Ewropa’ ya ku bi sîstema çavdêriyê, têlên bi stirî û şîrketên ewlekariyê yên taybet hatiye avakirin, bi vê pakta nû re êdî temam dibe.
Di metnên beriya niha de zimanê dihate bikaranîn guherî. Di metnên beriya niha de dihate gotin, ‘koçberên bê rêk û pêk’, lê niha pênaseya ‘koçberên îllegal’. Yanî mirov ji destpêkê ve sûcdar têne ragihandin. Gotina ‘nirx’an a Ewroapyê tenê ji bo xwe derbasdar dike. Bi vê paktê re dîwarên hiqûqî û fîzîkî têne lêkirin.”
Ozgul Sakî anî ziman ku bi vê paktê re prosedurên ewlekariyê yên li hemberî penaberan hatin guhertin û hêmanên esasî yên vê paktê bi vî rengî vegot:
“- Kontrola pêşî ya ji neçarî: Her kesên ku bi rêya bê rêk û pêk dikevin Yekîtiya Ewropayê, wê 7 rojan di konrolên nasname, ewlekarî û tenduristiyê re bêne derbaskirin.
– Usûla penaberiyê ya bilezkirî: Di prosedura penaberiyê ya bilezkirî de dema biryarê daxistin sê mehan. Yên ku belgeya xwe ya ger û geştê nebe û yên ji welatên ‘ewle’ hatibin wê bi rengekî otomatî ber bi vê usûlê ve bê birin.
– Zemîna daneyên biyometrîk a berfireh (Eurodac): Zarokên ji 6 salî mezintir wê bi şopa tiliyê û daneyên biyometrîk bêne qeydkirin.
– Mekanîzmaya piştevaniyê ya ji neçarî: Ji bo kêmkirina zexta li ser Îtalya, Yewnanistan, Malta û Spanyayê ku welatên li ser sînor e, welatên din an wê koçberan qebûl bikin an jî wê ji bo her penaberekî ku red dike 20 hezar Euro bidin.
– Vegerandina bi lez: Ji bo yên hatine redkirin wê fermanên vegerandinê bi otomatîk bê bicihanîn û pêşî li wê yekê bê vekirin ku li welatên sêyemîn ‘navendên vegerandinê’ bêne avakirin.
Avaniya paktê: Lez, Fîltrekirin û Dervehiştin
Pakt di halê hazir de li ser çar stûnên bingehîn tê danîn:
1- Kontrola li ser sînor (screening): Yên ji derveyî sînorên Yekîtiya Ewropayê bên, di nava pênc an jî heft rojan de wê ji kontrola tenduristî û elwekariyê bêne derbaskirin.
2- Prosedurên sînor ên bi lez: Serlêdanên ji welatên ‘di asteke nizm de têne qebûlkirin’ wê li ser sînor bi lez bêne nirxandin; yên serlêdana wan hate rekirin di nava 12 hefteyan de wê bêne dersînorkirin.
3- Piştevaniya ji neçarî û jinûve bicihkirin: Endamên din ên Yekîtiya Ewropayê wê piştgiriyê bidin welatên ku di bin zexta koçberiyê de ne.
4- Mekanîzmaya krîzê: Di herikîna ji nişka ve wê prosedurên awarte û nerm ên taybet bikevin dewrê.”
‘SISTKIRINA PÊNASEYA WELATÊ SÊYEMÎN Ê EWLE DAXWAZA PENABERIYÊ JI HOLÊ RADIKE’
Ozgul Sakî pênaseya “welatê sêyemîn ê ewle” nirxand ku di paktê de li ser penaberan tê ferzkirin û destnîşan kir ku ev yek di heman demê de dikare Peymana Cenevreyê binpê bike. Ozgul Sakî got, “Pênaseya ‘welatê sêyemîn ê ewle’ xwe dispêre wê ferasetê ku penaber ne li welatê lê ye, lê belê li welatê ku transît jê derbas bûye yan jî demekê lê maye divê daxwaza penaberiyê bike.
Sistkirina pênaseya ‘welatê sêyemîn ê ewle’ dikare mafê penaberiyê bi temamî ji holê rake. Bi vî rengî wê penaber karibin ji welatekî welê re bê şandin ku qet neçûye. Ev jî wê bibe sedema binpêkirina pîvana ‘venegerandinê’ ku pîvaneke bingehîn a Peymana Cenevreyê ya sala 1951’ê ye.”
Ozgul Sakî got, “Di lîsteyê de niha Bangladeş, Fas, Hindistan, Kolombiya, Kosova, Misir û Tûnis hene. Tirkiye jî di vê lîsteyê de ye; ji ber ku welatên namzet bi rengekî otomatîk weke welatekî bi ewle tê dîtin. Encama vê yekê jî ew e ku serlêdanên ji van welatan bêne kirin bi lez biryar li ser wan tê dayin û nêzî temamiya bersivan jî neyînî ye.
Gelek mirov hene ku bi salan e lê dimîni, lê statuya xwe nîne. Ev yek pirsgirêkeke gelekî cidî ya avanî ye. Bi zemîna daneyan a nû re ne tenê yên nû serlêdan kirine, her wiha yên berê mafê penaberiyê bi dest xistine jî karibe jinûve bê nirxandin û li gorî mercên guherî bêne vegerandin.
Koçberên ku serlêdan kirine li bendê ne ku biçin welatekî Ewropayê, lê belê wê karibe ji welatekî Efrîkayê re bêne şandin. Li welatên ku qet nedîtine dibe ku neçar bêne hiştin ku li kampan bêne hiştin.”
Ozgul Sakî diyar kir ku Yekîtiya Ewropa bi alîkariya malî ya ji bo Tirkiyeyê dixwaze koçberan li vî welatî bisekinîne û desthilatdariya Tirkiyeyê jî bi têgihiştina sûdwergirtina ji vê pêvajoyê bû aliyekî bazariya qirêj.
Ozgul Sakî anî ziman ku partiyên siyasî û sendîka divê koçberiyê weke ‘Pirsgirêkeke demkî’ nebînin û bikin bingeha polîtÎkayên xwe.
