Di 6’ê Tebaxa 1945’an de, li bajarê Hiroşîmayê ya Japonyayê, bombeya atomî ya bi navê “Little Boy” ku ji aliyê Dewletên Yekbûyî yên Amerîkayê (DYA) ve hatibû avêtin, nêzî 110 hezar kes di cî de kuştin û bi sed hezaran kes di salên paşerojê de ji ber nexweşiyên bi radyasyonê ve girêdayî jiyana xwe ji dest dan. Sê roj piştî vê yekê, bombeya duyemîn a li Nagazakiyê hat avêtin, Şerê Cîhanê yê Duyemîn bi dawî bû.
Lê ji wê demê û vir ve, çekên nûkleerî ne tenê bûne parçeyekî dîrokê, di heman demê de yek ji gefên herî mezin ên îro ne jî.
“DEMA ME NEMAYE”
Di merasîma bîranînê ya ku li Parka Bîranîna Aştiyê ya Hiroşîmayê de, Serokwezîrê Japonyayê Shigeru Ishiba axivî û wiha got: “Di civaka navnetewî de dabeşbûna li ser çekberdana nûkleerî kûrtir dibe û hawirdora ewlehiyê roj bi roj girantir dibe.”
Rêxistina sivîl a Japonî Nihon Hidankyo, ya ku ji bo rakirina çekên nûkleerî têkoşîn dike û di sala 2024’an de Xelata Aştiyê ya Nobelê wergirt, beriya merasîmê daxuyaniyek da û got: “Gefa nûkleerî ya ku em pê re rû bi rû ne, qet bi vê mezinbûnê nebûye. Erka me ya herî mezin ew e ku em helwesta dewletên nûkleerî yên ku pişta xwe li me dizivirînin biguherînin.”
GEFÊN ZÊDE DIBIN
Bûyerên dawî yên cîhanî van hişyariyan piştrast dikin. Gefên devkî yên nûkleerî di navbera DYA û Rûsyayê de ji ber dagirkirina Ukraynayê, aloziya Keşmîrê di navbera Hindistan û Pakistanê de, êrişên DYA’yê yên li ser tesîsên nûkleerî yên Îranê û israra Koreya Bakur li ser bernameya xwe ya nûkleerî, fikarên li ser nêzîkbûna felaketeke nû li cîhanê zêde dike.
Pisporekî Enstîtuya Lêkolînên Aştiyê ya Navneteweyî ya Stockholmê (SIPRI) Hans Kristensen diyar kir: “çekdarkirina nûkleerî zêde dibe, axaftinên nûkleerî tûjtir dibin û peymanên çekberdanê têne terikandin,” û bal kişand ser lawazbûna refleksên navneteweyî li hember krîzên nûkleerî.
RÛYÊ RAST Ê HÊZÊN NÛKLEERÎ YÊN MODERN
Îro li cîhanê di destê 9 welatan de zêdetirî 12,000 serikên şer ên nûkleerî hene. Zêdetirî ji sedî 90’î van çekan di destê DYA û Rûsyayê de ne. Çîn jî her sal bi qasî 100 serikên nû lê zêde dike û bi lez stokan zêde dike. Welatên wekî Hindistan, Kraliyeta Yekbûyî û Îsraîl jî di heman riyê de dimeşin.
