Di 27-28’ê Hezîrana 2026’an de li Eywana Konferansê ya Çand Amedê ya li Amedê bi hevkariya Saziyên Zimanê Kurdî yên Demokratîk, bi dirûşma “Ji Statuyê Heta Perwerdehiyê; Çarçoveyeke Nû Bo Muzakereyê” Konferansa Zimanê Kurdî hat lidarxistin. Gelek nivîskar, akademîsyen, siyasetmedar, hiqûqnas, mamoste û aktivîstên zimanê Kurdî yên ku di van mijaran de serwext û di heman demê de nûnerên sazî û dezgehên sivîl/civakî yên demokratîk, partiyên siyasî û saziyên pîşeyî tevlî konferansê bûn.
Endamê Komîteya Amadekar a Komîsyona Ziman Rifat Ronî ewilî axivî û da zanîn ku komîteya amadekar sê mehan xebata konferansê meşand. Rifat Ronî anî ziman ku ji perwerdehiyê bigire heta hiqûq û statuya ziman û gelê Kurd gelek mijar di konferansê de hatin nîqaşkirin. Rifat Ronî destnîşan kir ku zimanê Kurdî ji bo gelê Kurd, mifteya azadiyê û nîşana sereke ya statuya siyasî ya gelê Kurd e û wiha got: “Mirov bi zimanê xwe dibin mirov û gel û neteweya wî jî bi zimanê xwe dibin xwedî nasname. Di vê konferansa me de jî, ev mafê perwerdehiya bi zimanê dayikê mînak û modelên ku li cîhanê heta niha pêk hatine, hemû kesên pispor û serwextê mijarê, mijar nîqaş kirin.”
Piştî axaftinê Kirmanckiya encamnameyê Endamê Komîteya Amadekar a Konferansê Mehmet Şahîn, Kurmanciya wê jî Endama Komîteya Amadekar a Konferansê Leyla Kaymaz xwend.
Leyla Kaymaz di encamnemeyê de li ser armanca pêkanîna konferansê sekinî û wiha hat got: “Armanca me ya konferansê ew bû ku li ser statûya hiqûqî ya Kurdî, siyaset û polîtîkayên zimên, perwerdehiya bi zimanê dayikê, rol û rista civakî û stratejiyên pêşeroja zimanê Kurdî, di navbera akademî, siyaset û saziyên civaka sivîl de bingeha muzakere û hevkarî bê afirandin. Konferans du roj domiya û ji heft rûniştinan pêk hat. Di her rûniştinê de serenavên cûda hatin nîqaşkirin. Her serenav bi pirs û pirsgirêkên xwe ve hatin nirxandin, tehlîlên çareseriya pirsgirêka civakî ya ziman û perwerdehiyê hatin vekolîn û di encamê de tesbîtên girîng hatin kirin. Pirsgirêkên heyî hatin dahûrandin û pêşniyarên çareseriyê yên şênber derketin pêş.”
Di encamnameyê de Leyla Kaymaz anî ziman ku ji gelek saziyan 550 delege, 19 panelîst tevlî konferansê bûne diyar kir ku ev mijar di konferansê de hatine nîqaşkirin:
“- Statûya hiqûqî ya Kurdî, rewşa heyî û perspektîfên pêşerojê,
– Zimanê dayikê û perwerdehiya bi pirzimanî û pirzaravayî, stratejî û zehmetiyên wê
– Di parastina hişmendiya zimên de rol û rista çand, huner û medyayê
– Bi tevlîbûna civaka sivîl tecrûbeyên xurtkirina Kurdî (Di berbelavkirina zimanê Kurdî de tevlîbûna însiyatîfên sivîl)
– Di navbera nifşan de veguhestina Kurdî û stratejiyên domdariyê
– Stratejî û polîtîkayên partî û rêveberiyên herêmî yên zimanî
– Stratejî û polîtîkayên zimanê Kurdî (Plansaziya sazumaniya zimên), muzakere hatin kirin û biryar hatin girtin.”
Layla Kaymaz di encamnameyê de li ser girîngiya pêkanîna konferansê sekinî, diyar kir ku ziman ne tenê wek amûreke ragihandinê ye lê hêmayeke ku mirov dike mirov, gel dike netewe.
Leyla Kaymaz bilêv kir ku konferansa ji bo kar û barên ziman vizyonekê diyar kiriye û derbarê mijarê de ev tişt gotin: “Bingeha vê vizyonê ev e; dê xebatên ji bo ziman ji çarçoveya parastinê derkevin. Bi pêşxistin û berbelavkirina Kurdî weke hewldanekî avakar a jiyana neteweyî û demokratîk were meşandin. Konferansa me ji bo parastin, berbelavkirin û pêşvebirina zimanê Kurdî hin amraz û navgînên weke statû, perwerdehiya bi zimanê dayîkê û veguhestina zimên a navnifşî hat diyarkirin. Bi taybetî ji bo veguhestina zimên a nava nifşan, geşkirin, jiyandin û civakîkirina zimanê Kurdî derfetên pêwîst hatine destnîşankirin. Ev wekî avakirina dibistanên xweser, dibistanên online, dibistanên gerok, pêşdibistan, akademî û weqfên zimên û hwd. hatine binavkirin.
Konferansa me hewldanên rêveberiyên xwecihî ji bo parastin û pêşvebirina zimanê Kurdî erênî dîtiye û piştgiriya xwe ji bo vê hewldanê aniye ziman.”
Di berfirehiya encamnameyê de Leyla Kaymaz da zanîn ku konferans parastin, bipêşxistin û belavkirina zimanê Kurdî wekî mîsyonekî neteweyî pênase kiriye.
Di dawiya axaftina xwe de Leyla Kaymaz bi bîr xist ku muzakere ji bo avakirina statûya Kurdî û ji bo jiyandina Kurdî têgeha herî girîng e
Pêşniyar û biryarên di konferansê de hatine girtin wiha ne:
“1. Em azadiya Birêz Ocalan û têkoşîna ziman ji hev cuda nakin. Têkoşîna parastin, pêşxistin û berbelavkirina Kurdî weke perçeyekî têkoşîna pêkanîna azadiya fîzîkî ya Birêz Ocalan dibînin.
2. Bikaranîna zimanê Kurdî pîvana temsîla siyasî ya gelê Kurd e, kî bixwaze gelê Kurd temsîl bike û jîngehên Kurdan bi rê ve bibe pêwîst e bi Kurdî bizanibe.
3. Hefteya 15’ê Gulanê (Cejna Zimanê Kurdî) dê weke festîval were pîrozkirin. Di vê hefteyê de ji bilî rewşên awarte ti bernameyên ku bikevin pêşiya 15’ê Gulanê dê neyên lidarxistin.
4. Ji bo bipêşxist û zindîkirina ziman dê 2 salan carekê konferans bê lidarxistin.
5. Ji bo ku saziyên ziman di bin banekê de xebatên hevpar bimeşînin dê Komîna Saziyên Zimanê Kurdî were avakirin.
6. Ji bo ku zimanê Kurdî li Kurdistanê bibe zimanê yekemîn hemû nivîsên saziyên Kurdan dê bi Kurdî werin amadekirin heke pêwîst pê hebe ji bo zimanên din bên wergerandin.
7. Ji bo sazûmanî û domdariya kar û barên folklorî bi hevkariya rêveberiyên xwecihî plansazî pêk were.
8. Her sazî û dezgehên welatparêz ji bo xebatên ziman divê ji butçeya xwe butçeyek ji bo xebatên ziman veqetîne.
9. Dê hemû sazî ji bo xebatkarên xwe yên ku nizanin bi Kurdî biaxivin, bixwînin û binivîsin, li gorî astên wan ên zanîna ziman kargehên hîndekariya Kurdî lidar bixin.
10. Dê malperên fermî yên saziyan, hesabên saziyan ên medyaya dîjîtal û daxuyaniyên çapemeniyê pêşî bi Kurdî werin weşandin. Heke pêwîst be ji bo zimanên din bên wergerandin.
11. Ji bo avakirina dibistaneke online xebat were destpêkirin.
12. Dê ji bo Kurdîkirina peyzajî ya bajêr (navên sazî, dezgeh, kûçe, kolan, park û hwd.) xebat were kirin.
13. Ji bo meşandina xebatên hevpar û hevgirtî yên zimanê Kurdî dê bi hemû derdorên ku ji bo Kurdî dixebitin re hewldanek were destpêkirin.
14. Konferansa Zimanê Kurdî biryarên ku di Konferansa Rêveberiyên Xwecihî de ku di 8-9’ê Hezîrana 2026’an de ji bo sazûmaniya zimanê Kurdî girtibûn erênî dibîne û piştgiriya xwe diyar dike.
15. Ji bo ku zaravaya Kirmanckî/Zazakî ya Kurdî ya di bin xetereya windabûnê de ye û ji bo ku careke din bibe zimanê jiyanê divê xebatên plankirî werin meşandin. Di vê çarçoveyê de saziyek xweser (Weqf an jî Akademî) were sazkirin.
16. Di Konferansa Zimanê Kurdî de ji bo vekirina kanaleke televîzyonê ku xwerû çandî be û kanaleke xweser a Kirmanckî/Zazakî bi yek dengî pêşniyar hat kirin.
Hemû biryarên Konferansa Zimanê Kurdî bi yek dengiya delegasyonê hatine girtin.”
Komîsyona Amadekar a Konferansa Zimanê Kurdî ji ber mazûvaniya konferansê, spasiyên xwe li Şaredariya Bajarê Mezin a Amedê, delege û mêvanên tevlî konferansê bûne kir.
