Zimanê dayikê ji bilî zimanê destpêkê yê mirov ê naskirina cîhanê ye, her wiha weke pirekê ye ku nasname lê tê avakirin, xwebûn lê çêdibe û hişê civakî ji nifşên nû re pê tê ragihandin. Ji perwerdeya zarokekî heta bi xizmeta tenduristiyê ya mirovekî zimanê dayikê mijareke gelekî berfireh e. Tengkirina qada bikaranîna ziman, hiştina li derveyî perwerdeyê û bêbersivhiştina ziman li nava jiyana cemaweriyê bêguman bandorê li mirov bi xwe û têkiliya bi civakê re dike.
Mirov beriya her tiştî bi rêya têkiliyên bi derdora xwe re wateyê didin cîhanê. Li gel têkiliyên malbatî û civakî ziman jî parçeyek ji vê pêvajoya destpêkê ya biwatekirinê ye. Carna hevoka destpêkê ya hatiye hînbûn weke amûreke ragihandinê namîne; li nava malbatê, rabirdûyê yan jî li nava têkiliyên bi derdorê bi cih dibe.
Psîkolog Siyabend Aslan zimanê dayikê bi rengê “Hêlîna destpêkê ya mirov e ku di nava wê de çavên xwe li cîhanê vekiriye” pênase dike. Aslan ji ANF’ê re nirxand, qala cihê ziman li nava jiyana mirov kir û got, “Ji amûreke ji rêzê wêdetir ku em pê têkiliyê bi cîhanê re datîne, dilê nasnameya me ye, rabirdûya me ye û xwebûna me ye.”
JI NASNAMEYÊ HETA BI BÎRÊ
Zimanê dayikê yek ji qadên bingehîn e ku nasnameya mirov ava dike. Beşeke girîng a têkiliyên navbera malbat, civak, çand û rabirdûyê li ser ziman tê kirin. Lewma sînordarkirina zimanekî dikare bandorê li têkiliya mirov a bi qada civakî re bike.
Aslan bandora vê yekê li derûniya şexsî û civakî bi vî rengî vedibêje, “Astengkirina bikaranîna zimanê dayikê ya civakekê tê wê wateyê ku tu yekser jê re bibêje, ‘Tu, pêşiyên te û hestên te nehêja ne’.”
Vê yekê jî bi têgîna “Travmaya zimanî” pênase dike û dibêje, “Ev birîneke gelekî giran e ku dibe sedem ku mirov ji koka xwe fedî bike û wê bêqîmetiya kûr hîs bike.”
DÛRXISTINA JI KOKA XWE
Lêkolîner û zimanzan Zana Farqînî jî meseleyê li çarçoveyeke hîn berfireh a civakî bi cih dike. Farqînî bi gotina, “Asîmîlasyon ne tenê qedexeya ziman e, ne bûyereke welê ye ku ziman li derveyî jiyana rojane, perwerde, qada cemaweriyê dihêle” destnîşan dike ku dûrxistina civakên cuda ji koka xwe, weke parçeyek ji vê pêvajoyê dinirxîne.
Farqînî bal kişand ser têkiliya navbera ziman û nasnameyê û got, “Mirovên asîmîle bûye bi giranî di nava nasnameya jjorîn a bi rêya zimanê serwer tê ferzkirin asîmîle dibe û xwe ji nasnameya jorîn dibîne.”
Li aliyê din bersiva civakî ya li nasnameyê jî bîr e. Farînî vê têkiliyê jî bi vî rengî vedibêje: “Ziman ne tenê amûreke ragihandinê ye, ew afirînerê wê çandê ye, barhilgirê wê ye, ragihandina wê ye. Madeya xav a hilberînê, hunera gotinê ye. Bîra civakê ye.”
Bi kurtasî lawazbûna ziman pêwendiya xwe hem bi derfetên heyî yên ragihandinê hem jî şêweyê ragihandina rabirdûyê heye.
JI BÎRÊ BER BI NIFŞÊN NÛ VE
Dewamiya bîra civakî bi ragihandina ziman ji nifşên nû ve girêdayî ye. Zimanekî ku mezinê malbatê pê zane lê belê zarok zehmetiyê dikişînin fêhm bikin an jî pê biaxivin, bi demê re di nava malbaetê de jî nayê bikaranîn. Dema ku zarok veguherî nifşekî welê ku ziman dibihîze lê belê bi kar nîne, zehmet dibe ku bigihîne nifşên nû.
Ev rewş ji bo Kurdî bi şênberî li holê ye. Farqînî dibêje, “Di nava nifşên Kurdan de îro Kurdî winda dibe. Rêjeya mirovên bi Kurdî diaxivin di nava zarok û ciwanan de gelekî kêm e û roj bi roj ev rêje kêmtir dibe.”
Li gorî Farqînî asta perwerdeyê li gel temen di bikaranîna ziman de tê guhertin: “Bi giranî di nava Kurdên bi temenê navîn, extiyar û asta xwe ya perwerdeyê kêm e axaftina bi Kurdî zêde ye. Her ku asta perwerdeyê bilind dibe û temen biçûk dibe ev rewş jî berevajî dibe.”
Bi qasî zanebûna bi zimanekî, ragihandina wî ji nifşê nû re jî girîng e. Farqînî dibêje, “Zimanê ku ji zarokan re nehate ragihandin paşeroja xwe nîne û ew ziman mehkûmî mirinê ye”, lewma bikaranîn ziman li nava malbatê girîng dibîne.
Dema ku zimanê zarokekî li malê hîn dibe li dibistanê jî bersiva xwe bibîne, ev yek mesafeya navbera malbatê û saziya perwerdeyê kêm dike. Naskirina zimanê zarok li qada perwerdeyê, wî zimanî û civaka bi wî zimanî diaxive li nava cemaweriyê bêhtir nîşan dide.
Farqînî destnîşan dike ku bikaranîn ziman tenê li nava malê û derdora nêz di nava mercên heyî de têrê nake û got, “Divê Kurdî bibe xwedî statuyeke fermî, fermî bibe, di perwerde, hîndekarî, qada cemaweriyê bi kurtasî li her qada jiyanê bê bikaranîn. Ev yek ji bo dewamiya zimanekî pêwîstiyeke.”
DI TENDURISTIYA DERÛNÎ DE GIRANIYA ZIMAN
Bandora zimanê dayikê ne tenê bi perwerdeyê ye. Mirov dema ku qala tecrûbeyên xwe yên herî giran dike pêwîstiyê bi ziman dibîne. Tirs, travma, şîn û hêrs… Wateya van tecrûbeyan di mejî û hestê mirov de parçeyek ji ziman e.
Psîkolog Siyabend Aslan dibêje, di navbera vegotina tecrûbeyên travmatîk bi zimanekî cuda û bi zimanê dayikê de cudahiyeke girîng heye û bi vî rengî dewam dike, “Hestên me bi zimanê destpêkê yê ku me pê cîhan nas kiriye, yanî bi zimanê me yê dayikê bi rengekî bê sansur dineqişin.”
Aslan diyar dike ku zimanê duyemîn di vegotina êşekê de hinekî dûr dimîne û got, “Vegotina îstîsmareke giran, şînekê yan jî travmayeke berê bi zimanekî duyemîn welê mirovan dide hîskirin ku weke ê êşiya ye ew bi xwe nîne, lê yekî din e. Lewma gotinên bi zimanê duyemîn mekanîk dimînin.”
Lewma li gorî Aslan di psîkoterapiyê de vegotina bi zimanê dayikê yê mirovekî girîng e.
Aslan destnîşan dike ku ev nêzîkatî bi rengekî eşkere radixe pêş çavan ku xizmeta tenduristiya derûnî bi zimanê dayikê luksek nîne; mafekî bingehîn ê mirov e ku nabe bibe cihê nîqaşê.”
Bersiva zimanê dayikê li nava jiyana rojane, di xizmetên cemaweriyê de bêhtir tê dîıtin. Dema ku mirov neçar dimîne ku li nexweşxaneyê giliyê xwe, li dibistanê daxwaza xwe, li saziyeke edlî bûyera bi serî de hatiye an jî li saziyeke cemaweriyê pêwîstiya xwe vebêje, ziman careke din vediguhere meseleyeke bingehîn. Zimanê dayikê di vir de ji nîşaneya nasnameyekê wêdetir vediguhere pêwîstiyeke jiyana rojane.
JI TÊKOŞÎNA ŞEXSÎ BER BI MAFÊ KOLEKTÎF VE
Ji bo parastina zimanekî girîng e ku li nava malbatê bê axaftin, berhem pê bê afirandin, weşan pê bê kirin û karên zanistî bê meşandin. Lê belê bikaranîna ziman li nava jiyana cemaweriyê û perwerdeyê bi mercên hîn berfireh ên civakî ve girêdayî ye.
Zana Farqînî ji ber vê yekê mafê zimanê dayikê ji tercîha şexsî wêdetir dinirxîne: “Bi hewldanên fermî, bi têkoşîna ferdî ziman ji rewşa heyî nikare bi temamî bê rizgarkirin. Ziman mafekî çandî û kolektîf e.”
Farqîn bi taybetî vê destnîşan dike, “Meseleya esasî ew e ku ev mijar civakî bibe û bi hêza rêxistinî ya civakê têkoşîn bê meşandin.”
Bi gotina Farqînî, “Çawa ku zarok siberoja gelekî ne, siberoja zimanekî jî zarok e” ragihandina ziman ji nifşên nû re, ne xeleka dawî ya nîqaşa li ser zimanê dayikê ye; lê belê xala bingehîn e ku hemû sernavan bi hev ve girê dide.
Zarok li malê hînî ziman dibe; li dibistanê bi pêş ve dibe, bi hevalên xwe re bi kar tîne, bi pirtûkan re lê rast tê û li cîhana dîjîtal bi têgînên nû dewlemend dike. Dema ku li nava xizmetên cemaweriyê ew ziman hate bikaranîn, hingî dibe parçeyekî xwezayî yê jiyana rojane. Dema ku xelekeke vê zincîrê qetiya hingî qada bikaranînê ya ziman jî teng dibe.
Meseleya zimanê dayikê danakeve pirsa “Hûn bi kîjan zimanî diaxivin?” Pirsa esasî hîn berfireh e: Hûn bi kîjan zimanî dijîn? Bi kîjan zimanî perwerde dibin? Bi kîjan zimanî xwe îfade dikin? Bi kîjan zimanî dikarin xizmeta cemaweriyê werbigirin? Kîjan zimanî ji zarokên xwe re radigihînin?
Ev pirs ji hev cuda nîne. Dema ku ziman digihêje nasnameyê, nasname jî bi bîra civakî ve tê girêdan. Bîr jî ji nifşên nû re tê ragihandin. Perwerde vê ragihandinê dikare xurtir bike yan jî lawaz bike. Di tenduristiya derûnî de ziman vediguhere yek ji wan amûran ku mirov bigihêje tecrûbeya xwe. Di xizmeta cemaweriyê de jî vediguhere yek ji mercên bingehîn ên fêhmkirinê.
