Di nava civaka Kurd de mirin tu caran nebû bes windahiya malbatekê. Şîn, di nava çar dîwarên xaniyekê de nema; weke barekî hevpar ê ku tax, gund, eşîret û hemû gel digirin ser milên xwe hatin danin. Li gel bajarbûnê ji xaniyan veguhestin malên şînan û ev yek li gel cihguhertina êşa kolektîf nehate sînordarkirin. Hate wateya sazîbûna piştevaniya civakî, xuyabûn û jinûvehilberîna xwebirêxistinkirina xwe.
Taziye di jiyana civakî ya Kurd de, ji parvekirina êşa takekesî wêdetir wateyeke zêdetir îfade dike. Pêvajoya taziyeyê ya sê rojan a piştî mirinê dest pê dike, vediguhere seferbeiyeke civakî ya ku cîrantî û eqrebatî ji ezmûnê derbas dibe. Çêkirina xwarinê, dayîna çayê, amadekirina cihî, pêşwazîkirina kesên ji dûr hatine û karên goristanê tu caran nabin karên ku bes malbat bi cih tînin. Ev parvekirina karan xwe bi xwe tê sazkirin; kes nayê wezîfedarkirin, hemû kes cih û erkê xwe dizane.
KAREKTERÊ ŞÎNÊ YÊ CIVAKÎ
Di bingeha vê avaniyê de kevneşopiya komînal a bi hezaran salan a civaka Kurd heye. Li dijî mantiqa şaristaniya bidewletî ya ku takekesan bi tenê dihêle, êşê taybet dike û însanan ji civakîbûna wan dûr dixe, teziyeyên Kurdan prensîbeke berovajî wan dide domandin û jiyîn. Yanî ger êş were parvekirin kêm dibe, kêfxweşî were parvekirin zêde dibe. Ji ber êyekê teziye bes ne rîtûeleke şînê ye. Mekanîzmayeke wisa ye ku civak xwe bi xwe xwe baş dike û li dijî belavbûnê xwe ji nû ve amade dike. Yek ji bersiva herî zindî, rojane û şênber a fikra ‘’civaka komînal’’ a di perspektîfa civakî ya Tevgera Azadiya Kurd de gelek caran tê diyarkirin, ev kevneşopiya teziyeyê ye.
Cihê jinan ê di vê kevneşopiyê de jî girîng e. Şînî yanî jinên ku zêmaran dibêjin piştî mirinê bes êşê naynin ziman. Qala jiyan, ked, karekter û cihê wî yê di nava civakê de dikin û biyografiyeke devkî pêşkêş dikin. Ev zêmarên ku ketine nava kevneşopiya dengbêjiyê, weke arşîvekê ne ku bîra gelekî ya nehatiye nivîsandin neqil dikin. Zêmar di Kurdî de bes ne zimanê êşê ye di heman demê de zimanê bîrê ye jî.
VEQETÎNA MEKANÎ YA TEZIYEYA
Salên 1990’î, bû ew serdem ku vehûna civakî ya Kurdan bi awayê herî tund hatiye perçekirin. Valakirina gundan, koçberkirina bi darê zorê û cihnişînên hatin hilweşandin, bi milyonan însan ji bajarên weke Amed, Wan, Êlih, Mêrdîn, Riha û weke din berê wan da taxên xizan û kedkar. Hewş, ban, tenûr û odeyên mezin ên gundan li gundan man. Daîreyên sê odeyî û salonek ketin şûna wan.
Ev, ne guherîna cureyê xaniyan bû. Derbasbûneke ji awayê jiyanê bû ku taziye lê bi awayekî fîzîkî bi cih nabe. Li daîreya bînayekê pêşwazîkirina teziyekeke ku bi sedan însan beşdar dibin, ne pêkan bû. Qerebalixên li ser derenceyan disekinin, kursiyên li kolanan tên rêzkirin, rageşiyên li gel cînaran û barê giran ê aborî yê li ser pişta malbatan xala ku ev kevneşopî li bajaran xitimiye, nîşan didan.
Şaş nabe ku mirov bibêje polîtîkayên bişaftinê tam jî li benda kêliyeke wisa ya şikestinê bû. Rêbazeke ku bi qasî qedexekirina zimanê gelekî bi bandor, bêmekanhiştina rîtûelên wê civakê ye. Demaku rîtûel mekanê xwe ji dest dide pêşiyê kêm dibe piştre awayê xwe diguherîne herî dawiyê jî tê jibîrkirin. Civaka Kurd di vê xalê de reflekseke dîrokî nîşan da û li şûna ku kevneşopiyê biterikîne, li bajêr ji wê re mekanekî nû ava kir.
SAZIYA KEVNEŞOPIYÊ YA LI BAJÊR
Jı salên 2000’î û pê ve bi taybetî di pêşengtiya rêveberiyên xwecihî yên bi îradeya gelekî hatine bidestxistin de tax bi tax malên şînê hatin vekirin. Salonên mezin, metbex, çayxane, jin, ji bo mêran beşên cuda û cihên parkkirinê… Roja îroyîn hema bibêjin li hemû taxên li bajaran Kurdan maleke şînê heye û xizmeta li van navendan bê pere ye.
Ev encana yekem û herî şênber a sazîbûnê ye, bû paqijkirina şînê ya ji barê çînî. Li gundan mesrefa teziyeyê ji aliyê civakê ve dihat parvekirin; li bajaran barê giran bi temamî li ser milên malbatan bû. Ji bo malbateke xizan mêvankirina bi sedan însanan a di sê rojên sersaxiyê de tê wateya deyndarbûnê. Malên şînê, mesrefên mirinê di nava civakê de perve kirin û bûn qadên wisa ku şîn ji aliyê kesên dewlemend û xizan ve bi awayekî wekhev bê girtin. Helbet ev yek, ne xizmeteke şaredariyê ya jirêzê bû. Berhemeke fikra rasterast a ku civak pêwistiya xwe bi destê xwe dabîn dike ya feraseta rêveberiyeke xwecihî ya gelparêz bû.
Encama duyemîn jî kûrtir e. Mala şînê, bû qada giştî ya jinûvehevdîtina civaka ku li bajêr belav bûye. Însanên ku ji heman gundî hatine û li taxên cuda rûdinin, li wir tên li ba hev. Têkiliyên eqrebatiyê yên li ber qutbûnê, li wir xwe nû dikin. Ciwan, zimanê sersaxiyê yê Kurdî, qalibên xîtabê û zêmaran li wir dibihîzin. Malên şînê, dibin yek ji cihên ku Kurdî lê bi awayê herî xwezayî xwe nîşan dide. Li welatekî ku lê ziman tê qedexekirin, zimanê şînê bi Kurdî berdewam dike.
JI ÊŞA TAKEKESÎ BER BI SEKNA KOLEKTÎF VE
Veguhestına şînê ya ji malê ber bi navenda bajêr, bînayeke li ser cadeya sereke, şînê ji qada taybet vediguze qada giştî. Êdî şîn tê xuyakirin.
Ev xuyabûn, bi taybetî di pêvajoyên ku windahiyên poltîk çêdibûn de veguherî sekneke civakî. Malên şînê, veguherîn mekanên ku piştî kesên ku di encama êrîşên dewletê jiyana xwe ji dest dane de malbat bi tenê nayên hiştin û hemû gel sersaxiyê dixwazin. Girtina van malan a di serdemên zextê de, dorpêça polîsan a li ser teziyeyan û bêbandorkirina van xizmetan a ji aliyê rêveberiyên qeyûman ve tam jî îtirafa vê yekê: Desthilatdarî aciz e ku gelek kom bibe û xwedî li êşa xwe derkeve. Ji ber ku êşeke ku bi awayekî hevpar tê girtin, vediguhere civakeke birêxistinkirî.
Kiryar û sepanên weke astengkirina mafê şîngirtinê, nedana cenazeyan û xirabkirina goristanan nîşan didin ku li vê erdnigariyê heya mirin jî veguheriye qadeke têkoşînê. Aha di vê xalê de malên şînê bersiveke bêdeng û bibiryar e. Tê wateya gotina; ‘’Hûn nikarin me bê mekan û bê bîr bihêlin.’’
XWEDÎLÊDERKETINA CIVAKÎ
Awayê herî tê temaşekirin ê vê xuyabûnê, di teziyeyên demên dawîn ji bo gerîlayên di demên cuda de şehîd bûne hatin danîn de derdikeve holê. Seredanên bi rojan ên ji bo teziyeyên ku bajarên weke Amed, Wan, Êlih, Mêrdîn, Şirnex û Colemêrgê hatin danin de li gel beşdariyeke ji malbatan wêdetir derbas dibin. Konvoyên ji bajarên cuda hatine, qerebalixên ku rêz dibin û kursiyên li kolana tên rêzkirin van teziyeyan ji sînorên taxan derdixîne û vediguherîne xwedîlêderketine civakî.
Mesele ji aliyê malbatan ve ne xwepêşandaneke siyasî ye; zanîna aqûbeta ewladên ku bi salan e agahî jê nayê wergirtin û naskirina civakî ye.
Ji bo beşeke mezin a gelê Kurdistanê beşdariya van teziyeyan, tê wateya tevgerîna li gel hesteke xwedîlêderketina civakî. Civakîkirina şînê tam jî di vê xalê de xwe bi awayê herî zelal nîşan dide. Pirsên ku êşa kî ye, li ku û wê bi çend kesan re sînordar were girtin, li vê erdnigariyê ji meseleyeke çandî derbas dibe û bi awayekî rasterast vediguhere meseleyeke siyasî.
BÎR, BERXWEDAN Û XWEBAŞKIRINA CIVAKÎ
Nabe ku em malên şînê bes weke mekanên şînê bibînin. Ev der di heman demê de ew meclîs in ku lê pirsgrêkên civakî tên nîqaşkirin, sulha kesên ji hev xeyidîne tên kirin û torên piştevaniyê tên avakirin. Sulha li teziyeyê ya du malbatên ku bi salan e ji hev xeyidî ne, di nava civaka Kurd de gelek caran tê dîtin. Aşitiya ku li ser maseya mirinê tê kirin, nîşaneya kapasîteya hilberîna edaletê ya ji aliyê civakê ve ye.
Bi ber vê yekê malên şînê, yek ji bersiva ku gel di nava jiyana rojane de xwe bi xwe bi rê ve dibe. Civak, qada ku dewlet nikare bigihîjê, dixwaze bigihîjê yan jî bi zanebûnî vala dihêle, bi xwebirêxistina xwe tije dike. Hêza gelekî ji qadan wêdetir di xwebirêxistinkirina êşê de jî nîşan dide.
Roja îroyîn malên şînê li bajarên Kurdan ji bînayeke xizmetê wêdetir in. Navenda tomarkirina bîra civakî ne. Li wir qala bê ka kî, kengî, çawa û di kîjan şert û mercan de jiyana xwe ji dest daye, tê kirin; li gel vê yekê tê bibîranîn û li gel bibîranînê jî polîtîkayên jibîrkirinê tên pûçkirin. Bîr herî zêde jî li cihê tê axaftin xwe zindî digire.
MEKAN GUHERÎ RUH NEGUHERÎ
Veguhastina kevneşopiya sersaxiyê ya Kurdan a ji malan ber bi malên şînê ve, gelek caran weke ‘’xirabbûna kevneşopiyê’’ hate nirxandin. Lê belê ya pêk hatî berovajî wê bû. Civaka Kurd li dijî zexta bajarbûnê ya belavker û bi tenê dihêle li şûna ku pişta xwe bide kevneşopiya li gorî şert û mercên serdemê şêweyekî sazîbûnê yê nû lê zêde kir. Salon ketin şûna hewşan lê belê ew hevpariya li dora tenûran li salonên ku kursî tên rêzkirin hebûna xwe didomîne.
Malên şînê, avaniyên şênber ên îradeya parastina civakîbûna gelekî ne. Çar dîwarên wê ji betonê ne lê belê xercê wê ji piştevaniyê pêk tê. Û li vê erdnigariyê, di hemû şînan de tê nîşandan ku gelê dizane êşa xwe parve bike, nayê perçekirin û belavkirin.
